Uwaga: te wykłady zostały zastąpione nową wersją.

Co możemy powiedzieć o działaniu mózgu bez wnikania w szczegóły jego budowy?

Podział ogólny: Przodomózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie.
Kora i ośrodki podkorowe. Kora nowa (ewolucyjnie), układ limbiczny (rąbkowy), pień mózgu - im starsze tym głębiej. Układ limbiczny: pomiędzy pniem mózgu i podwzgórzem a korą nową. Kontroluje emocje i popędy organizmu, pamięć ruchów, konsolidacja pamięci.
Płaty kory: czołowy, ciemieniowy, potyliczny i skroniowy. Mózg i móżdżek - kontrola i koordynacja ruchów

Najprostsze teorie: 2 półkule, 3 struktury, 4 płaty, lub razem 10 struktur (8 półpłatów+układ limbiczny+pień mózgu).
Model cybernetyczny: moduły przetwarzające informację i ich współdziałanie.
Pozwalają rozumieć koncepcyjnie, są więc "lepsze" niż teorie zaawansowane.

Logika i intuicja? Czy są dwa sposoby myślenia?
Myślenie intuicyjne - oparte na pamięci i reakcjach emocjonalnych, doświadczeniu, postrzeganiu całości, trudne do zwerbalizowania.
Myślenie logiczne - trudne, więc zdarzają się pomyłki, ale wyższość intuicji jest fikcją.

Uszkodzenia lewej półkuli: trudności z mówieniem, pisaniem, czytaniem, matematyką.
Uszkodzenia prawej półkuli: trudności z rozpoznawaniem struktur geometrycznych, twarzy, trudności z rysowaniem, percepcją muzyki.

Dominacja prawej półkuli - artyści, humaniści; lewa - naukowcy, umysły ścisłe.
Prawa półkula - Wschodni mistycyzm, lewa półkula - Zachodni racjonalizm (R. Ornstein).

Rozwiń intuicję prawej półkuli! Wykorzystaj cały mózg!
Jaki procent wykorzystujemy? Pytanie bez sensu!
Jaki procent mocy obliczeniowej możemy przeznaczyć na myślenie? 1-5% ?

Metody badania różnic między półkulami.

• Uszkodzenia mechaniczne mózgu - od XIX wieku, Brocka i Wernicke - mowa w lewej półkuli.
• Obserwacje zmian w wyniku guzów, wylewów i chorób.
• Test Wada, zwany próbą amatylową.
• Lateralna prezentacja krótkich bodźców - chociaż spoidło wielkie i pozostałe przekazują informację następuje utrata jej dokładności.
• Badania EEG, MEG, potencjałów wywołanych: blokowanie alfa, wyższe częstości.
• Obrazowanie czynności mózgu - MRI, PET, pokazują mózg w trakcie pracy.
• Eksperymenty z osobami po komisurotomii: R. Sperry (Nobel 1981), M. Gazzaniga.

Padaczka "grand mal" wymagała przecięcia spoidła wielkiego - 200 milionów nerwów.
Jak to wpływa na zachowanie? Każda półkula działa niezależnie.
Ale ... osoby chore, z uszkodzeniem mózgu, spoidło przednie i spoidło hipokampa zwykle zostaje.

Budowa ciała i mózgu lekko asymetryczna.
Asymetria widoczna już na etapie płodowym.

Prawa półkula:

• Większa i cięższa niż lewa.
• Więcej materii białej (dłuższe połączenia).
• Część czołowa szersza, wysunięta do przodu
• Bruzda Sylwiusza kończy się zagięciem ku górze.
• Niektóre obszary kory ciemieniowej powiększone.

Lewa półkula:

• Część tylna szersza.
• Bruzda Sylwiusza ok. centymetra dłuższa i prosta.
• Większa równina skroniowa (planum temporale) i obszar Brocka.
• Więcej materii szarej.
• Więcej dopaminy, mniej noradrenaliny.

Różnice na poziomie budowy cytoarchitektonicznej i biochemicznym.
Mowa w prawej półkuli: u praworęcznych 4%, u leworęcznych 15% + 15% obie półkule w jednakowym stopniu.
Mowa docierająca do prawego ucha jest lepiej rozumiana.
Asymetria mniej widoczna u kobiet.

U ptaków: tylko uszkodzenia lewej półkuli upośledzają śpiewanie.
Ale rozpoznawanie złożonych kształtów lepsze w prawym polu widzenia.
Funkcje wzrokowo-przestrzene są u niektórych małp w lewej półkuli.
Preferencje ssaków do obracania się w jednym kierunku - różnice poziomu dopaminy w lewym i prawym prążkowiu.

Szlaki nerwowe prowadzące od narządów zmysłów do obszarów przetwarzających.

Skrzyżowane szlaki nerwowe dla bodźców dotykowych i sterowania motorycznego.	Bodźce słuchowe. Dźwięki z lewego ucha analizowane są w prawej półkuli i odwrotnie.
Bodźce wzrokowe. Lewe pole wzrokowe analizowane jest w prawej półkuli i odwrotnie. Specjalne okulary skierowują obraz tylko do prawej i lewej półkuli.	Bodźce węchowe nie przechodzą przez skrzyżowane szlaki - być może prawdziwe jest wyjaśnienie ewolucyjne. Opuszka węchowa powstałą z najbardziej wysuniętego do przodu zwoju nerwowego.

Receptory węchowe w prawym nozdrzu - bardziej rejestrowanie wrażeń, wywoływanie skojarzeń.
Receptory z lewego nozdrza - lepiej rozpoznają zapachy.

Praworęczność nie jest spotykana u zwierząt.
Genetyczne przyczyny powstania praworęczności u ludzi: dwunożna postawa, ułożenie niemowlęcia - głowa po lewej stronie przy sercu matki, podtrzymywane przez lewą rękę, więc prawa bardziej swobodna?
Stopniowa ewolucja praworęczności: 70% przed 70.000 lat, 92-94% obecnie.

Leworęczność - 20% bliźniaków mono jak i heterozygotycznych.
Leworęczny potomek u: 2% prawo-praworęcznych rodziców; 17% prawo-leworęcznych i 46% lewo-leworęcznych.
Częściej u leworęcznych nieprawidłowości, np. padaczka, zaburzenia immunologiczne, problemy z uczeniem.

Komisurotomia - przecięcie spoidła wielkiego.

W prawym polu widzenia obiekt jest rozpoznawany i identyfikowany.	W lewym polu widzenia pacjent nie potrafi nic powiedzieć, ale potrafi wybrać odpowiedni przedmiot.

Dwuczęściowe słowo, np. "HAT|BAND", przepaska na czoło.
Lewe oko widzi w lewym polu widzenia HAT, a prawe BAND, odczytywane.
Jaki "band"? Może "rubber band, jazz band".
Lewą ręką trzymaną wewnątrz pudełka pacjent pisze HAT, ale nie wie, co napisał!

Świadomość w prawej półkuli? Przynajmniej werbalna narracja.

Szkicowanie obiektów:

Kopiowanie rysunku oglądanego przez prawą półkulę - tylko ogólny zarys; lewą półkulę - tylko szczegóły.
Skupienie się na literach D powoduje aktywację lewej półkuli; na kształcie L - prawej. Prawa półkula dostrzega las (niska zdolność rozdzielcza), lewa drzewa (wysoka zdolność rozdzielcza).

Test na działanie prawej półkuli

Gazzaniga (1970): płonący budynek pokazany w lewym polu widzenia wywołuje wzburzenie.
Racjonalizacja sytuacji - oskarżenie jednego z badaczy o wywołanie zdenerwowania.
Podobne doświadczenia z rozśmieszaniem, chociaż pacjent twierdzi, że nic nie widział.
Racjonalna, lewa półkula obserwując reakcje emocjonalne organizmu tworzy konfabulacje, ciągłość narracji wewnętrznej.
Gazzaniga - "interpreter" w dominującej półkuli mózgu.

Konflikt "bimanualny" między półkulami: prawa ręka walczy z lewą!
Przypadek chłopca po operacji z niewielkimi zdolnościami mowy w prawej półkuli: znaczna integracja odpowiedzi, ale prawa półkula ocenia bardziej krytycznie, może mieć własne ambicje.

Świadomość - proces dyskryminacji ciągłych reprezentacji pamięci roboczej, prowadzący do komentowania.
Prawidłowe odpowiedzi w eksperymentach wymagających integracji informacji.
Rozczepienie mózgu nie jest całkowite, pewna integracja nadal możliwa (np. oceny wymagające kategoryzacji).

Przewaga lewej półkuli: zadania werbalne, prawej: wzrokowo-przestrzenne, analiza treści emocjonalnych.
Prawa półkula kojarzy przedmioty związane z oglądanym.
Rozpoznaje sens prostych słów, zwłaszcza emocjonalnych, np. przekleństw, obscenicznych.
Uszkodzenia lewej półkuli - afazje; prawej - aprozodie.
Aprozodia - zanik rozumienia treści emocjonalnych w mowie, np. złości czy gniewu; monotonna mowa.

Złożone czynności - kooperacja obu półkul.
Prawa półkula - subtelne analizy znaczenia, metafor, humoru, antycypacji, morału ...

Uszkodzenia lewej półkuli - depresja, poczucie winy, zamartwianie przyszłością.
Uszkodzenia prawej - optymizm, bagatelizowanie choroby, zadowolenie z siebie.
Prawa półkula bardziej zaangażowana w analizy stanów emocjonalnych.
Słowo "uśmiechnij się" pokazane lewej półkuli wywołuje uśmiech, prawej nigdy.

Uszkodzenia tylnej części płatu ciemieniowego prawej półkuli - jednostronne pomijanie.
Lewa strona pola widzenia znika z wyobraźni!
Uszkodzenia płata skroniowego blisko potylicznego - prozopagnozja, niezdolności do rozpoznawania twarzy.
Prawa półkula dominuje w testach geometrycznych, oceny położenia czy głębi, zniekształconych kształtów lub dźwięków mowy.

Prawa półkula - lepiej zintegrowana z układem emocji.
Media widziane lewym okiem wydają się mniej przyjemne, wrogie, niesmaczne.
Lewa półkula tłumi strachy prawej.
W snach prawa półkula dochodzi do głosu, ale trudno to zwerbalizować.
Odkrycia we śnie - rozpoznawanie struktur?
We śnie istnieje czasem obserwator - część lewej półkuli, komentator? "Kto pyta"?

Środkowy obraz to autoportret Dürera, lewy to symetryczny portret lewej połowy a prawy prawej. Asymetria budowy twarzy jest tu wyraźna.

We wszystkich językach prawe = prawidłowe, słuszne, lewe = oszukańcze.
Prawo, prawda, prawidłowo, po prawicy.
Lewus, lewizna, leworęczny, lewy interes.
"left" = "porzucony", linkisch, gauche - niezdarny.
Nie podajemy lewej ręki. Tabu leworęczności?
Leworęczni byli niebezpiecznymi wojownikami? Ang. "left-handed" = podstępny
U Australopiteków ok. 80% praworęcznych.

Niepokój emocjonalny - ignorowanie prawej półkuli, która postrzega, że "coś jest nie tak", ale nie wiemy co.
Zwykle chodzi o skupienie uwagi.
Aktywność intelektualna tymczasowo odwraca uwagę, obniża poziom depresji.
Ograniczone zasoby energii - konkurencja wewnątrz mózgu.
Nerwice - jeśli niepokój nie znika.

Przykład: eksperyment ze znikającym kotem. Jednym okiem obserwujemy kota, drugie widzi jednolicie oświetloną powierzchnię ściany w lustrze.
Poruszamy ręką tak, by ja zobaczyć na jednolitym tle. Kot częściowo znika - uwaga, a więc moc mózgu poświęcona przetwarzaniu bodźców, skupia się nad sygnałami dochodzacymi z jednego oka

"To jeszcze do mnie nie dotarło" - zrozumiałem tylko lewostronnie?
Prawa półkula - analizy w emocjonalnym kontekście.
Analiza - o co chodzi prawej półkuli?
Teoretyzowanie prowadzi do konfabulacji i racjonalizacji, psychoanaliza jest nieefektywna, działa tylko przez wzbudzanie emocji, które zwiększają neuroplastyczność i umożliwiają zmiany (Mr Monk się nie zmieni, za mało emocji ...).
"Interpretator" usiłuje stworzyć racjonalny model zachowania ale taki model nie istnieje!
Czemu tak postąpiłeś? Nie wiem, podkusiło mnie jakieś licho.

Szybka analiza wstępna - półkula prawa, intuicja.
Żałowanie po fakcie - ignorowanie lewej. "Tak mi się wydawało".
"Podoba mi się, choć nie wiem dlaczego" - zbyt złożone do analizy.
Dialog wewnętrzny - analiza i ocena spontanicznego działania.
W efekcie racjonalizacje wszystkiego - wykorzystują to w reklamie.
Drobne pomyłki, głupie uwagi, irytujące odczucia ... powolna współpraca między półkulami.

Eksperyment: interferencja czynności: balansowanie kijem na wskazującym palcu.
Praworęczni milcząc dłużej balansują prawą niż lewą ręką.
Jeśli w czasie balansowania jednocześnie mówimy jest odwrotnie.
Korzyści ewolucyjne: oddzielenie mowy i obserwacji, minimalizacja interferencji.

Specjalizacja półkul - obserwacje:
Nie ma transferu umiejętności jednej ręki do drugiej.
Myślenie werbalne przeszkadza w działaniach motorycznych, gimnastyce i muzyce.
Plastyczność mózgu pozwala prawej półkuli przejąć część funkcji mowy.

Może masz skłonności dyslektyczne? Mylisz lewo-prawo? Robisz błędy ortograficzne? Sprawdź sobie spoidło!

Dwa mózgi i dwie jaźnie? Sperry tak sądzi w odniesieniu do pacjentów z przeciętym spoidłem.
Rozczepienie jaźni po komisurotomii? Raczej nie.
Wspólne ciało, położenie w przestrzeni, doznania czuciowe, synchronizacja ruchów oczu, normalna relacja ja-reszta świata, oceny zdarzeń.
Nadal zintegrowane emocje, rozdzielenie wyższych czynności psychicznych nie powoduje rozczepienia jaźni.

W normalnym mózgu nie ma prostego podziału na specjalizację w zakresie mowy i niewerbalnych analiz wzrokowo-przestrzennych.
Jak zinterpretować wyniki doświadczeń?
Asymetria z punktu widzenia działania: lewa półkula - analityczna, prawa holistyczne? Jak to określić?
Analiza częstości przestrzennych sygnału - prawa półkula lepiej rozmyte, niskie częstości przestrzenne/czasowe, lewa lepiej precyzyjne sygnały.
Prawa - niewyraźne wyobrażenie całości; lewa - skupianie na ważnych (emocjonalnie) szczegółach.
Optymalne wykonanie złożonej funkcji wymaga współdziałania obu półkul - dwa sprzężone układy stanowią całość.

Dychotomania daje pozory zrozumienia - lepsze to niż psychoanaliza.

Literatura

Budohoska W, Grabowska A, Dwie półkule - jeden mózg, Wiedza Powszechna, Warszawa 1994
Górska T., Grabowska A., Zagrodzka J., red, Mózg a zachowanie. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997
Mroziak J, Równoważność i asymetria funkcjonalna półkul mózgowych. Uniwersytet Warszawski, Wwa 1992
Rubner J, O czym myślą mężczyźni. O czym marzą kobiety. Tajemnice mózgu człowieka. Świat książki, Warszawa 1999

Teoria MacLeana: podział mózgu na trzy struktury.
Zespół R (reptilian), pień i śródmózgowie; świat gadów.
System limbiczny - emocje, zachowania społeczne; świat ssaków.
Kora nowa - język, abstrakcje; świat ludzi i naczelnych.

Neuroanatomia porównawcza: stare gatunki - niewiele wyższych pięter mózgu.
Ryby mają głównie pień i środmózgowie, gady słabo rozwinięty układ limbiczny, ssaki (ptaki nieco mniej) korę nową.

Paul MacLean, Laboratorium Ewolucji i Zachowania się Mózgu, NIMH
Systematyczne badania wpływu struktur mózgu na zachowania się zwierząt, od jaszczurek do małych ssaków.
Chimery - fragment mózgu jednego zwierzęcia wszczepiony innemu.

Trzy struktury, o różnych funkcjach, poczuciu czasu i przestrzeni, inteligencji.
Ewolucyjnie najstarszy jest rdzeń kręgowy, pień mózgu oraz śródmózgowie.

1. Pień i podstawa neuronalna, zawierającą wszystkie układy regulacyjne i reproduktywne organizmu = "zespół R" (Reptilians, gady).
   Twór siatkowaty (RAS, Reticular Activiating System) - kontroluje stan pobudzenia umysłu, czuwania i przytomności.
   Podwzgórze - reguluje homeostazę: termoregulacja, rytmy biologiczne, współpraca z autonomicznym układem nerwowym, głodu i pragnienia.
   Zespół R bardziej pierwotny niż emocje.
   Ochrona terytorium, zachowania agresywne, rytualne, hierarchie społeczne.
   Mordowanie "z zimną krwią" - gady!
   Wojny zaborcze u ludzi, szympansów, delfinów.

2. Układ limbiczny, słabo rozwinięty u gadów, dobrze u ssaków ≤ 150 mln lat
   Emocje, zachowania opiekuńcze, typowe zachowania dla danego gatunku.
   • Kora stara (węchowa), niespecyficzne pobudzenia zapachowe.
   • Hipokamp - stary układ pamięci; mechanizm walki-ucieczki
   • Podpora - mechanizm oczekiwania i odkrywania nowości.
   • Jądra migdałowate (amygdala)- kontrola strachu-agresji.
     Drażnienie prądem tych obszarów wywołuje psychozy i halucynacje.
   • Podwzgórze z przysadką mózgową - sprzężenie z układem hormonalnym.

   Rozwój mowy: z języka gestów i dźwięków, które wydają zwierzęta.
   Drażnienie struktur układu limbicznego u małp wywołuje okrzyki (D. Ploog).
   Rozwój mowy i praworęczności - skorelowany?
   Antropologia: korelacja rozwoju krtani i praworęczności.

   Ssaki - silne emocje, również w snach.
   Psycho-neuro-immunologia, sprzężenie zachodzi w układzie limbicznym.

3. Kora nowa, najlepiej rozwinięta u naczelnych, kilkadziesiąt mln lat.
   Procesy poznawcze, rozwiązywanie problemów, zachowania społeczne, kultura.
   Uszkodzenia kory nie zmieniają zachowań gatunkowych.
   Człowiek zwierzęciem racjonalno-kortykalnym? Nie bardzo.

Rytualistyczno-hierarchiczne aspekty - zespół R, gady.
Emocjonalne, altruistyczne - układ limbiczny, ssaki i ptaki.
Rozum, myślenie, planowanie - kora, naczelne i delfiny.
Zachowanie człowieka - oddziaływanie tych trzech struktur mózgu.

Pacjenci z poważnymi niedorozwojami: korowe lub limbiczne.
Korowe: obniżona inteligencja, ale typowe zachowania ludzkie.
Limbiczne: jedynie instynktowne zachowania typowe dla ssaków.
Komunikacja niewerbalna, obrona terytorium, poszukiwanie kontaktu i uczuć.

Mit "szlachetnego dzikusa" - ok. 1580 r, M. de Montaigne, J.J. Rousseau.
R. Leakey, antropolog - wojny dopiero po powstaniu rolnictwa.
Człowiek z natury rzeczy dobry, cywilizacja źródłem zła?
Spaczony obraz natury! Inteligencja zwierząt służy do zabijania!
Zaskoczenie wojnami wśród szympansów.
Cywilizacja pozwala zaspokajać potrzeby.

Hierarchia potrzeb człowieka: psychologia humanistyczna, Abraham Maslow.

• Potrzeby fizjologiczne (jedzenie, picie, sen, ruch),
• Potrzeby bezpieczeństwa (ochrona osobista, stabilność i porządek),
• Potrzeby społeczne (przynależność do grupy, akceptacja społeczna).
• Potrzeby uznania osobistego (szacunek, status, potrzeba bycia lubianym/kochanym).
• Potrzeba samorealizacji - transpersonalna.

Zespół R - przetrwanie, ochrona przestrzeni życiowej.
Układ limbiczny - potrzeby społeczne i uznania osobistego.
Kora nowa - po spełnieniu potrzeb podstawowych - samorealizacja.
Wyższe potrzeby mogą dominować, ale w procesie rozwoju muszą najpierw być spełnione potrzeby podstawowe!

Platon: czarny koń (zespół R) i biały koń (układ limbiczny) oraz woźnica (kora).

Freud:

• Id - natura zwierzęca, zespół R
• Ego - emocje, struktura osobowości, układ limbiczny.
• Superego - świadomość społeczna, odpowiedzialność, cechy abstrakcyjne.

Inny podział Freuda: przeżycia i działania świadome, podświadome i przedświadome.
Niewłaściwe odwołania do podświadomości u Freuda pokutują do dzisiaj.

Z grubsza prawda, ale u ssaków układ limbiczny uległ przekształceniu.
Kora nie jest tylko dodatkiem! Tworzy z pozostałymi obaszarami jedną, funkcjonalną i neuroanatomiczą całość, do pewnego stopnia kontrolując struktury podkorowe. Mechanizmy działania uwagi regulują jaka informacja do kory dopływa.
Sens wyodrębnienia układu limbicznego od innych struktur podkorowych bywa kwestionowany.

Dlaczego po tylu latach ewolucji struktury gadów nie zostały wyeliminowane? Główne przyczyny są dwie:
Do czasu rozwoju społeczeństw osiadłych (a więc nie dawniej niż kilkanaście tysięcy lat) agresja stanowiła szansę na przetrwanie i ochronę swojego terytorium, trudno by więc było znaleźć nacisk na selekcję pozbawiającą człowieka niższych instynktów. Nowe struktury mózgu pozwalają na pewien kompromis pomiędzy koniecznościa wspólpracy w grupie a ochroną interesów osobistych. Natura eksperymentuje i widać duże zróżnicowanie, od altruistów poświęcających się całkowicie dla dobra innych do egoistów, zajmujących się tylko sobą.
Ewolucja nie jest wszechmocna i nie projektuje inteligentnie swoich produktów. Z punktu widzenia genetyki niemożliwe jest cofnięcie się do punktu zero i zaczęcie od nowa; rozwój kory nowej mózgu (neocortex) pokazuje jak obecna, 6-warstwowa kora powstaje z prostszej kory starej, cofając się krok do tyłu i budując dalej nowe warstwy. Nie ma możliwości zmiany całego planu życia i zaczęcia od nowa, poza oczywiście zniszczeniem całego życia i rozpoczęciem od bakterii, ale wtedy historia się powtórzy ...

Inne proste teorie:

Podział kory mózgu na 4 ćwiartki (The Creative Brain, Ned Herrmann)

• A - logiczna (lewa tylna)
• B - porządkująca (lewa przednia)
• C - interpersonalna (prawa przednia)
• D - związaną z wyobraźnią.

Inne podziały: na 8 (4 płaty + dwie półkule) lub 8 + 2 struktury podkorowe.

Rozróżnienie płci następuje około 6 tygodnia.
Hormony męskie (testosteron i inne) - wpływają na rozwój mózgu, poziom 4x wyższy niż po urodzeniu.

Kora wzrokowa po 0, 3 i 24 miesiącach od narodzin.

Zbyt niski poziom - chłopiec z mózgiem kobiety lub odwrotnie.
Naturalny rozwój - mózg kobiecy.

Mózg - maks. wzrost 5 mc. płodu do 1 roku życia.
Później rozwój połączeń, restrukturyzacja do 6 roku duża, potem nawet do 20 roku życia, chociaż mniejsza.

Noworodek szczura ma formujący się mózg, dobry do badań.
Hormony żeńskie (estrogen, progesteron) - fizycznie samiec, psychicznie samica, i odwrotnie.
Po ukształtowaniu się struktury mózgu - niewielkie zmiany.

U ludzi - zaburzenia hormonalne w ciąży, mogą wywołać hermafrodytyzm.
Żeńskie niemowlę (zewnętrznie) z męskimi chromosomami XY.
Dziewczynki wyglądające jak chłopcy lub odwrotnie - problemy ze sportowcami.
Nadmierna kobiecość (zespół Turnera), całkowity brak hormonów męskich, jeden chromosom X.
Zespół nadnerczowo-płciowy: dziewczynki o męskim zachowaniu.
Wnioski: hormony decydują o męskich lub żeńskich cechach budowy mózgu.

Różnice budowy mózgu samca i samicy:

• W podwzgórzu, kontrolującym hormony i zachowania seksualne.
  Różnice w gęstości, schemacie połączeń, wielkości neuronów.
• Kora prawej półkuli mózgu samców jest grubsza niż u samic.
• Odwrotnie z lewą półkulą - wpływa na to chromosom X i poziom testosteronu.

Jądra podwzgórza zaangażowane w reakcje seksualne u mężczyzny i u kobiety. Jądro brzuszno-przyśrodkowe zaangażowane jest też w pożądanie jedzenia. Jądro boczne - poczucie przyjemności. Mężczyźni silniej reagują na bodźce wzrokowe.

Zachowania osobników różnej płci są zróżnicowane u ssaków i ptaków.
Śpiewy godowe samców zięby - na okres godów zmienia się mózg!
Mały mózg nie marnuje energii na niepotrzebne informacje.
Samce piękne, kolorowe, głos i siła świadczy o genach.
Ogon pawia - zamierzony handicap!
Altanniki z Papui - spryt i inteligencja łatwe do rozpoznania po jakości budowanej altanki.
Inteligencja "społeczna" konieczna u samic by przetrwać ciążę.
U ludzi odwrócenie ról: kobiety piękne a mężczyźni (chcą być) inteligentni.

Poziom hormonów w okresie prenatalnym decydują o zainteresowaniach i cechach charakteru?
Homoseksualizm u małp i mniejszych ssaków można wywołać lekami.
U ludzi - zmiany neuroanatomiczne w podwzgórzu, powiększenie spoidła, korelacje z obecnością genów.
Homoseksualizm ma podłoże biologiczne, występuje naturalnie u większości zwierząt.
Anomalia nie większa niż leworęczność?

Jądro INAH3 jest u mężczyzn średnio 2.5 raza większe. Jest ono wrażliwe na androgeny. Hormony wpływają na strukturę mózgu (6-8 tydz.) i w okresie dojrzewania. Hormony żeńskie: estrogen, progesteron, oksytocyna, "hormon miłości". Brak oksytocyny prowadzi do odrzucenia potomka przez matkę. Różnice kobieta-mężczyzna: przede wszystkim układ podwzgórze-przysadka. U mężczyzn dążenie do homeostazy, u kobiet cykliczne zmiany miesięczne.

Samce szczurów lepsze w labiryntach, nie chowają się po kątach.
Poziom agresji, instynkt opiekuńczy u ssaków - podobnie jak u ludzi.
Poziomu agresji u mężczyzn i kobiet zależy od dawki męskich hormonów w okresie płodowym.
Największe skłonności przestępcze - u chłopców w okresie dojrzewania.
Testosteron: postawy dominacji, pewności siebie, skłonność do rywalizacji.
Inne hormony, np. kortyzol: w wieku 7-12 lat niski poziom kortyzolu = 3x częściej przejawiają aspołeczne zachowania.

• Lepsze wyniki w testach lingwistycznych (rzędu 0.1-0.5s)
• Szybciej zdobywają umjejętności językowe, łatwiej generują słowa.
• Lepsze w testach rachunkowych.
• Zręczniejsze manualnie.
• Dostrzegają ogólne podobieństwo, brakujące elementy.
• Wykazują większą empatię, umiejętność współdziałania.

• Lepsza orientacja przestrzenna (rzędu 0.8s).
• Szybsza rotacja mentalna.
• Większa precyzja rzutów.
• Większe zdolności matematyczne, geometryczne (rzędu 0.5s).
• Częściej cierpią na autyzm - krańcową postać męskiego mózgu (Baron-Cohen)?

Uszkodzenia mózgu powodują odmienne skutki u kobiet i mężczyzn.
Podział funkcji półkul mózgowych i lokalizacja funkcji poznawczych u kobiet nie tak wyraźna jak u mężczyzn.
Niektóre funkcje są bardziej zlokalizowane u kobiet, np. ortografia i gramatyka.
Splenium, płat tylnej części spoidła wielkiego jest większy u dorosłych kobiet niż u mężczyzn (widać to w MRI).
Większa integracja półkul mózgu.
U kobiet uszkodzenie lewej półkuli trzykrotnie rzadziej powoduje problemy z mową.
Uszkodzenie prawej półkuli wpływa wyraźnie silniej na mężczyzn.

Sprawność rośnie wraz z lokalizacją.
Mężczyznom łatwiej mówić i analizować mapę - zalety mniejszego spoidła.
Niektóre funkcje mowy bardziej skupione, inne rozproszone, ale spoidło zapewnia płynność mówienia.
"Kobieca intuicja" - lepsza integracja mózgu, kojarzenie informacji werbalnych i wizualnych.
Różnice wydają się zależeć od poziomu estrogenów (Kimura, Hampson).

Reakcje emocjonalne u kobiet podobne dla obu półkul, u mężczyzn silniejsze dla prawej.
Kobietom łatwiej wysłowić uczucia dzięki lepszej integracji.
Zadania abstrakcyjne u mężczyzn - głównie prawa półkula (u kobiet obydwie); lepsze wyniki patrząc lewym okiem!
Kobiety bardziej wrażliwe na bodźce zmysłowe, informacje niewerbalne.
Mężczyźni potrzebują hierarchii i reguł ustalających miejsce w grupie.

Obraz świata u mężczyzn jest odmienny od obrazu świata kobiet.
Wychowanie, zniewolenie kobiet - prawda, ale istnieją uwarunkowania biologiczne.
Czemu tak późno zaczęto badania? Chcemy wierzyć w dominację ducha nad materią.
Wszyscy są równi! Amerykańskie "equal opportunity" podstawą sprawiedliwości społecznej.
Niewiedza - źródło wszelkiego zła w buddyzmie.
Pozytywne skutki wiedzy: nietypowe zachowania seksualne moga być "naturalne".
Zachowania agresywne wymagają częściej leczenia i prewencji niż karania.

Wyróżnienie podsystemów opartych na różnych neurotransmiterach: równowaga odpowiedzialna za homeostazę.
Dwa autonomiczne układy nerwowe, sterujące funkcjami wegetatywnymi: współczulny (pobudzający, adrenalina, dopamina) i przywspółczulny (hamujący, acetylocholina).
Dwa podsystemy mózgu: emocjonalny (niespecyficzne projekcje dopaminergiczne) i racjonalny (niespecyficzne projekcje cholinergiczne); nadbudowane na układzie autonomicznym?
Naruszenie równowagi prowadzi do choroby psychicznej (I. Bohr, 2000).

Takie modele pozwalają zrozumieć, ale są bardzo grubymi przybliżeniami, trudno jest poddać je weryfikacji.
Można zrozumieć wiele ogólnych skłonności, form zachowania, ale czy to zrozumienie poprawne lub jedyne?

Przykład: psychoanaliza. Brak możliwości weryfikacji, wyjaśnia wszystko i nic - pseudonauka, pomocna nie bardziej niż wieczór przy piwie w pubie.
Każdy fakt ma proste wyjaśnienie, niestety zwykle błędne ...

Bohr I, Odmienne stany świadomosci. Co o ludzkim poznaniu mówią nam choroby mózgu? Kognitywistyka i Media w Edukacji 3 (200) 179-212.
Gazzaniga M, O tajemnicach ludzkiego umysłu. Biologiczne korzenie myślenia, emocji, seksualności, języka i inteligencji. Książka i Wiedza, Warszawa 1997
Greenspan S.I, Rozwój umysłu. Emocjonalne podstawy inteligencji. Rebis, Seria Nowe Horyzonty, Poznań 2000
Moir A, Jessel D, Płeć mózgu. PIW Warszawa 1994
Moir A, Jessel D, Zbrodnia rodzi się w mózgu. Książka i Wiedza Warszawa 1997

Dawkins R, Ślepy Zegarmistrz. PIW, W-wa 1994
Dawkins R, Samolubny gen. Prószyński i Ska, Warszawa 1996.
Dawkins R, Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa, Prószyński 1998.

Gazzaniga M, The Mind's Past. University of California Press 2000
Herrnstein R.J, Murray C, The Bell Curve: Intelligence and Class Structure in American Life New York: Free Press, 1994.
L. Cavalli-Sforza, P. Menozzi, A. Piazza, The History and Geography of Human Genes. Princeton University Press (1995)