Uwaga: te wykłady zostały zastąpione nową wersją.

Badania nad mózgiem dają odpowiedzi "jak to zachodzi", które struktury mózgu są za to odpowiedzialne?
Dlaczego tak? Jakie są ewolucyjne przyczyny powstania określonych zachowań?
Jakie są ograniczenia rozwoju indywidualnego i społecznego?
Jakie są źródła agresji, rasizmu, altruizmu, miłości, obrzędów i tabu, zachowań społecznych, religii?
Adaptacja człowieka - do warunków okresu lodowcowego!
Mamy nieporównywalnie bardziej złożone środowisko, ale łatwiej przeżyć.

Przykład interakcji pomiędzy genami, środowiskiem i kulturą ludzką.
Afryka Zachodnia: jedzenie bulw ignamu w czasie pory deszczowej stanowi religijne tabu (Durham 1982).
Anemia sierpowata, rzadka choroba genetyczna czerwonych krwinek.
Błędny gen w jednym chromosomie - łagodne symptomy anemii, w dwóch - śmierć.
Anemia częściowo uodporna na malarię, którą w sezonie deszczowym roznoszą komary.
Ignam zbierany jest na początku sezonu deszczowego a zjadany po zakończeniu.
Ignam zawiera substancję zwalczającą anemię sierpowatą.

Przykład 2: w XVI w. Aztecy zabijali i zjadali rocznie ok. 15 tysięcy ludzi.
Wyrafinowana kultura, ale niedożywiona.
Wojny głównym sposobem pozyskiwania ofiar do religijnych obrzędów.
Jane Goodall (1974): wojny pomiędzy stadami szympansów - też uboga dieta?

Socjobiologia: procesy selekcji wybierają genotypy dające większe szanse swoim nosicielom.
E. Wilson (1975): socjobiologia, ekologia zachowania, ekologia ewolucyjna.
Matematyczna analiza optymalnych strategii działania w różnych środowiskach.
Zachowania agresywne, ochrona terytorium, strategii rozrodu - zależnie od niszy ekologicznej.
Zachowania rozrodcze, opieka nad potomstwem, powstawanie grup społecznych, wielkość grupy, ewolucja zachowań - podłoże biologiczne.
Praktyki kulturowe to darwinowskie adaptacje.

Powstanie grupy: korzystne z wielu względów, wielkość grupy zależy od środowiska.
Grupa wymusza organizację i formy zachowania.
"Instynkt plemienny" u członków grupy, konformistyczne zachowania.
W społeczeństwach zbieracko-myśliwskich podział ról kobieco-męski był niewyraźny.
!Kung - przejście na rolniczy tryb życia w ciągu jednego pokolenia spowodował podział ról i dominację mężczyzn.

Skąd wzięły się zachowania altruistyczne?
Darwin - ewolucja jednostki (fenotypu) pod wpływem presji środowiska.
Wariancja indywidualna - szczególnie duża u ludzi.
Zachowania altruistyczne, społeczeństwa owadów - selekcja na poziomie gatunku?
Zachowania wrogie, kanibalizm - selekcja spokrewnionych grup?
Rywalizacja wewnątrz grupy - zabijanie potomstwa (lwy, hulmany).
Wniosek - selekcja na poziomie genotypu.

Altruizm - pomaga rozprzestrzeniać genotyp.
Jest nagradzany przez grupę (jeśli nie prowadzi do śmierci).
Pomaga wywyższać jedną grupę nad inne - dzięki "męczennikom".
Spotykany jest u owadów, ptaków, szympansów.

Ksenofobia - odwrotna strona altruizmu, wynikająca z istnienia granic.
Tendencja genetyczna do identyfikacji z osobnikami przypominającymi nas.
!Kung = "ludzie", obcy są "wstrętnymi mordercami".
Rasizm i nacjonalizm są przedłużeniem trybalizmu, skutek doboru grupowego.
Hierarchiczne społeczeństwa: kasty w Indiach.
Wojny na tle etnicznym czy religijnym.
Tolerancja, prawa człowieka, bioróżnorodność - podstawowe wartości.
Społeczeństwa plemienne: najważniejsze to czczenie własnego bóstwa.

Agresja - złożone zjawisko nawet u zwierząt.
S. Freud - agresja to popęd szukający ujścia.
E. Fromm - instynkt śmierci, prowadzący do agresji.
K. Lorenz - instynktowna skłonność do agresji.
Do wyzwolenia agresji konieczne są odpowiednie warunki.
Plemiona Buszmenów czy Malezyjskich Semangów - łagodne, ale w stresowych sytuacjach mogą być agresywne.

Nie istnieje "ogólny instynkt agresji".
Agresja musi przynosić korzyści: walka o terytorium, pożywienie, samice.
Maorysi: honor i zemsta, ciągłe wojny plemienne.
Broń palna doprowadziła do śmierci 1/4 populacji i porzucenia tradycyjnych wartości.
Korzystne reguły uczenia: swój-obcy, zagrożenie-zniszczenie.

Religia - podlega ewolucji, tylko kilka zrobiło karierę.
Spójność grupy, skupienie wokół wspólnego symbolu.
Efekt: konserwatyzm i nietolerancja, oddanie trybalizmowi.
Ceremonie - pozwalają pokazać znaczenie grupy, określają strukturę czasu.
Mity zaspokajają potrzebę prostego, jasno określonego obrazu świata.
1/3 z 81 grup zbieracko-myśliwskich (głównie ludy pasterskie) ma mity o wielkim Bogu.
Tabu

• Pozwalają na silniejsze wyodrębniene grupy (np. tabu dotyczące pożywienia).
• Pozwalają dzieciom uniknąć niebezpieczeństw.
• Pomagają uzasadnić społecznie korzystne zachowania.

Wilson: skąd epidemia polowań na czarownice w 16-17 wieku?
Powszechna wiara w czarownice.
Brak ochronnej magii po Reformacji.
Korelacje przypadkowych zdarzeń uznawano za przyczyny.
Schizoforeniczny stosunek do ubogich: nie pracują, lecz trzeba ich wspierać.
Czy to wiarygodne spelulacje?

Związek wyobrażeń bogów (Boga) z warunkami życia.
Kapryśna przyroda: trzęsienia ziemi, wulkany ... politeizm.
Dość stabilna, rzadkie katastrofy (np. Mezopotamia): dwóch silnych bogów.
Stabilna przyroda, częste wojny: monoteizm z opiekuńczym Bogiem.

Samce - tendencje do niewierności opłacalne genetycznie.
Wielkość samca/samicy pozwala przewidywać tendencje poligamiczne.
5-30% dzieci z nieprawego łoża u ludzi i ptaków
Tabu kazirodztwa występuje we wszystkich kulturach - duże ryzyko związane z ok. 100 recesywnymi homozygotycznymi genami.
Niechęć do stosunków seksualnych osób, które spędziły razem pierwszych 6 lat życia.

Dlaczego mamy tak dziwaczne obyczaje seksualne? Całkowite odchylenie od normy ssaczej!
Jaki jest sens seksu u ludzi? U goryli prokreacja.
Dlaczego ludzie nie uprawiają seksu publicznie?
Dlaczego mężczyźni nie karmią piersią?
Dlaczego kobiety nie przechodzą rui?
Dlaczego kobiety przechodzą menopauzę?
Jakie są korzyści z homoseksualizmu i dlaczego wiąże się on z inteligencją i wrażliwością?
Odpowiedzi na te i wiele innych pytań: Jarred Diamond, Dlaczego lubimy seks? Ewolucja ludzkiej seksualności. Science Masters, CIS 1998

Ograniczenia dotyczące uczenia się.
Kury, ptaki - mogą się nauczyć tylko tego, co mogło być ewolucyjnie przydatne.
Zwierzęta - uczą się tylko w sytuacjach naturalnych z ekologicznego punktu widzenia.
Ograniczenia u ludzi? Zabobony utrzymują się przez wieki.
Złudzenia kognitywne, np. paradoks Monty Hall.
Teoria podejmowania decyzji - ludzie działają racjonalnie tylko w naturalnym kontekście.

Trans kulturowy - zmiana poglądów wymaga często zmiany pokolenia.
Max Planck: nowe idee zwyciężają dzięki temu, że stare pokolenie wymiera.
Pytania o naturę ruchu, oddziaływań, kwantów, życia, a teraz świadomości - dopiero nowe pokolenie przestaje się dziwić.
Uczenie się - predyspozycje ewolucyjne do pewnego typu myślenia?

Sociobiologia: atrakcyjna, ale niesprawdzalna?
Wprowadza mitologię scejntystyczną?
Wyjaśnienia na poziomie biologicznym nie zawsze są właściwe.
Pomijanie poziomu psychologicznego i duchowego.

Geny i inteligencja

Różnice pomiędzy rasami ludzi? Różnice pomiędzy narodami?
Twierdzono,że: Irlandczycy mniej inteligentni niż Anglicy, Chrześcijanie niż Żydzi, WASP niż reszta świata ...
Efekt - eugenika (F. Galton), sterylizacje do 1872 roku w USA i próby stworzenia "zdrowego" społeczeństwa w Niemczech.
Nic dziwnego, że mamy teraz automatyczne podejrzenia o skłonności rasistowskie! Czy chcemy to wiedzieć?
Świat nie zależy od naszych poglądów i albo są takie różnice albo nie!
Obserwacje PET - czynności werbalne u japończyków przebiegają inaczej.
Wpływ pisma ideograficznego? Lepiej rozpoznawane są znaki alfabetyczne (kana) w prawym a kanji w lewym polu widzenia.

Geny - około 50%, pozostałe 50% - życie płodowe i środowisko?
Bardzo kontrowersyjne: definicja inteligencji, metodologia badań, fałszerstwa sir Cyryla Barta.
Badania nad bliźniakami jednojajowymi, dwujajowymi, poszukiwanie genów.
Trudności takich badań: geny wymuszają odpowiedzi środowiska.
Zmienność z czasem: starsze potomstwo bardziej podobne do rodziców: 40% w dzieciństwie, do 80% u dorosłych.

Rezultaty 4 serii badań nad dziedzicznością inteligencji mierzonej za pomocą testów okreslających współczynnik IQ (w sumie ponad 10.000 bliźniąt).
Podano podobieństwo wyników w procentach. Wniosek: IQ jest częściowo dziedziczne.

Środowisko jest "kluczem do zamka" genetycznego, ale samo słabo wpływa na inteligencję.
Genetyka behawioralna - czy istnieją geny IQ?
Robert Plomin: badania 5% genów osób o najwyższym i najniższym IQ.
Jeden z "genów inteligencji" odkryto w 1997 r.
Protesty środowiska ekspertów od etyki badań naukowych - co zrobić z tą wiedzą zachowując 'polityczną poprawność'?
Nie zmarnować potencjału!
Efekt Flynna: każde pokolenie ma IQ większe, ok. 15 punktów od wojny, 24 od początku wieku.

Co koreluje się z inteligencją?

• Rozmiary mózgu - słabo.
• Szybkość przewodzenia sygnałów nerwowych.
• Czasy latencji i szybkość reakcji; dla cyfr; dla rozróżnienia liter.
• Zużycie energii przez mózg - im mniej tym większe IQ.
• Różne aspekty EEG i potencjałów wywołanych. Pojemność pamięci roboczej.

"Kobiet genialnych nie ma wcale". Bayerthal, 1911 - do niedawna powszechny pogląd.
Kobiety nie uganiają się za mężczyznami o ładnych nogach.

Inny powszechny pogląd: wyższość jakiejś rasy.
"The Bell Curve: Intelligence and Class Structure in American Life", R. Herrnstein, C. Murray (1994), socjolodzy - genetyka wyjaśnia różnice 15 punktów w IQ białych i czarnych.
The History and Geography of Human Genes - L. Cavalli-Sforza, P. Menozzi, A. Piazza (1995), synteza badań w genetyce populacyjnej.
Różnice genetyczne są powierzchniowe, wynikające z adaptacji do klimatu.
Wariancja genetyczna wewnątrz grupy jest większa od wariancji między grupami!
Aborygeni bardziej różnią się od Afrykanów niż od Europejczyków.
Z genetycznego punktu widzenia kategorie rasy trudno jest uzasadnić.

Oszacowanie liczby genetycznych przodków: 1 pokolenie = 25 lat.
100 lat = 32 pra-rodziców, ogólnie 2^k+1 pra-rodziców dla k pokoleń.
500 lat = 2 miliony, 800 lat = 8 miliardów.
Wystarczy 30 pokoleń i mamy geny wszystkich żyjących wówczas ludźi!

Diamond J, Trzeci szympans. PIW, Warszawa 1998
Diamond J, Dlaczego lubimy seks? Ewolucja ludzkiej seksualności. Science Masters, CIS, Warszawa 1998
Diamond J, Strzelby, zarazki i maszyny. Prószyński i S-ka, Poznań 2000
Gazzaniga M, O tajemnicach ludzkiego umysłu. Biologiczne korzenie myślenia, emocji, seksualności, języka i inteligencji. Książka i Wiedza 1997
Plomin R, J.C. DeFries, G.E. McClearn, P.McGuffin, Genetyka zachowania. Wydaw. Nauk. PWN, 2001
Wilson E.O, O naturze ludzkiej. Zysk i Ska, Poznań